Marian Mazur, „Myślenie maszyn”, miesięcznik „Problemy” 1963, nr 9, s. 535–545. Tekst oparty na odczycie wygłoszonym w październiku 1962 roku w Ilmenau.
Odpowiedź, jaką ten artykuł daje na pytanie o myślenie maszyn, brzmi: nie ma powodów uważać maszyny myślącej za niemożliwą, ale taka maszyna działałaby we własnym interesie. Konstruktorzy, którzy chcieliby urządzenia podobnego do człowieka i zarazem służącego wyłącznie człowiekowi, żądają według autora rzeczy sprzecznej. Do tego wniosku Mazur dochodzi, odwracając porządek ówczesnego sporu: jego uczestnicy rozstrzygali, czy maszyna może myśleć, nie określiwszy, czym jest myślenie — on zaczyna od definicji.
Sedno sporu sprowadza się do jednego organu. Wszystkie trzy różnice między maszyną a organizmem — trwałość zapisu, liczba elementów korelacyjnych i obecność homeostatu — mają według autora charakter ilościowy i nie wyznaczają granicy nie do przekroczenia, ale to trzecia przesądza o rodzaju urządzenia. Regulator techniczny ma wszystkie składniki układu sterującego poza homeostatem, więc nie odróżnia bodźców korzystnych od szkodliwych — kryterium użyteczności wnosi człowiek, przestawiając nastawę. Takie urządzenie, choćby najbardziej rozbudowane, pozostaje automatem; homeostat uczyniłby z niego autonom, sterujący się dla własnego bezpieczeństwa.
Do zbudowania definicji służy model układu przetwarzającego informacje: receptory, korelator z rejestratorami i estymatorami, efektory oraz homeostat. Przepływ w korelatorze opisują wielkości korelacyjne — moc, potencjał i przewodność, rosnąca z każdym przepływem, czym autor tłumaczy rejestrowanie; udział homeostatu wyraża potencjał refleksyjny. Na tym modelu Mazur objaśnia emocję, refleksję i decyzję, myślenie wiąże z obiegiem refleksyjnym, a świadomość — z łącznością korelatora z homeostatem.
Wśród artykułów omawianych na tej stronie to pierwszy tekst, w którym pojawia się para automat–autonom; stanie się ona osią „Cybernetycznej teorii układów samodzielnych” (1966). Notka wstępna przedstawia teorię jako fragment przygotowywanej książki o charakterze; w „Cybernetyce i charakterze” (1976) definicje myślenia i świadomości mają już inną postać.