Marian Mazur, „Źle z historii”, tygodnik „Argumenty” 1966, nr 11 (404), s. 4 i 6; z cyklu „O szkole cybernetycznie”.
Do czego ma służyć znajomość historii? Mazur odpowiada po cybernetycznemu: społeczeństwo jest układem, w którym władza i obywatele wzajemnie na siebie wpływają w sprzężeniu zwrotnym, a sprawowanie władzy jest procesem sterowania. Historia jest więc użyteczna o tyle, o ile pomaga skutecznie sterować się we współczesności — a to wymaga przewidywania.
Najbardziej praktyczny wniosek dotyczy egzaminu i opiera się na podziale znanym z cyklu. Wiadomości — kto, co, gdzie, kiedy — powinny tworzyć zamkniętą listę obowiązkową, a przyczyny zdarzeń są sprawą poglądów: o nich się dyskutuje, zamiast je egzaminować. Przy okazji szkolnej anegdoty o pomylonym skojarzeniu autor objaśnia zapamiętywanie teorią korelatora: informacja odbierana wiele razy zostawia silniejszy ślad niż usłyszana raz, bo każdy odbiór zwiększa przewodność korelacyjną.
Historyków autor zestawia z przedstawicielami nauk, które przewidują przebieg zjawisk, i zarzuca im, że jako jedyni nie próbują tego robić, poprzestając na relacji zdarzeń. Mogliby tymczasem wyodrębniać typowe mechanizmy i porównywać zjawiska jednego rodzaju; ich postawę przejmują podręczniki.
Skoro sterowanie wymaga prawdziwej informacji, warto pokazywać uczniom, jak te same wydarzenia opisują podręczniki innych krajów, a historię polityczną rozszerzyć o dzieje cywilizacji technicznej — wpływ transportu i łączności na bieg zdarzeń. Inna propozycja odwraca porządek nauczania: zamiast chronologii, która epoki najtrudniejsze do wyobrażenia daje najmłodszym, iść od najważniejszego i od ogółu do szczegółu, z tablicą całych dziejów w skali czasu. Narracja zostaje, ale ma służyć wydobyciu mechanizmu.
Artykuł jest próbą przeniesienia na przedmiot humanistyczny pojęć, które Mazur rozwija w teorii: sterowania, informacji prawdziwej i zniekształconej, zapamiętywania. Klasyfikację zniekształceń informacji autor przedstawi w artykule z 1967 roku o dezinformacji i w „Jakościowej teorii informacji” (1970) — zob. kartę dezinformacja.