Marian Mazur, „Twór skostniały”, tygodnik „Argumenty” 1965, nr 27 (369), s. 1 i 6; z cyklu „O szkole cybernetycznie”.
Na czym polega wartość wykształcenia — na zasobie wiadomości czy na umiejętności tworzenia poglądów? Mazur odpowiada rozróżnieniem, do którego wraca w kolejnych artykułach cyklu: wiadomość to odpowiedź, której nie da się już doprecyzować, pogląd — każda inna. Szkoła przecenia wiadomości, łatwe do znalezienia w książkach, a zaniedbuje umiejętność tworzenia poglądów, w której — inaczej niż przy gromadzeniu wiadomości — uczestniczy homeostat. Z tego podziału wyrosną propozycje z artykułów o językach obcych, o historii i o egzaminowaniu.
Tytułowa diagnoza dotyczy tego, jak szkoła się zmienia. Treść programów bywa uaktualniana, ale cele i metody nauczania oraz kryteria ich skuteczności prawie stoją w miejscu, choć nauka rośnie lawinowo, w dodatnim sprzężeniu zwrotnym. Za jedną z przyczyn autor uważa brak sprzężenia zwrotnego między szkołą i uczniem: sygnał o słabym przygotowaniu wraca dopiero po latach, od uczelni. Zewnętrznym objawem skostnienia jest choćby lekcja, która od pół wieku trwa tyle samo.
Miarą tego, co szkoła robi z czasem ucznia, jest cybernetyczny podział informacji na użyteczną, powtórzenia i szum. Czas nauki jest ograniczony, więc każda powtórka i każdy szum odbierają miejsce informacji użytecznej — a w szkole, według przybliżonej oceny autora, przeważa właśnie szum. Za użyteczne Mazur uznaje to, co przyda się dorosłemu.
Pojęciowe tło artykułu to teoria organizmu sterującego się dzięki czterem sprzężeniom zwrotnym między otoczeniem, korelatorem, homeostatem i akumulatorem; sprzężenie korelatora z homeostatem redakcja przypisuje odkryciu autora. Szkoła istnieje po to, by człowiek nie musiał całej wiedzy zdobywać na własnych doświadczeniach. Tekst jest jednym z pierwszych w cyklu i zapowiada artykuły o poszczególnych przedmiotach. Karty słownika podają późniejsze, ścisłe postaci pojęć: organów — z „Cybernetyki i charakteru” (1976), a informacji użytecznej i redundancyjnej — z „Jakościowej teorii informacji” (1970).